Afet Eğitiminin Yüzleşmesi: Travma Bilgisiyle Dayanıklılığı Artıran Stratejiler

Son yıllarda deprem, sel ve kuraklığın yaygınlaşmasıyla afetlere hazırlık, bireylerin ve kurumların kısa sürede uyum sağlamasını zorunlu kılıyor. İstanbul Bilgi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Zeynep Şimşek, 12 Kasım Afet Eğitimi Hazırlık Günü vesilesiyle artan risklere dikkat çekti ve afet eğitimini yeniden tanımlamanın önemini vurguladı. 1970’lerde kaydedilen ortalama 100 afetin, son 20 yılda yaklaşık 400’e yükseldiğini belirten Şimşek, afet eğitimini yalnızca kriz anında ne yapılacağını söyleyen bir yaklaşım olarak görmemenin gerekliliğini ifade etti: Bireyler ve kurumlar, travmatik stres altında bile etkili biçimde işlev gösterebilmelidir.

Riskleri anlamak, afet sırasında görülen davranışları bilmek ve yeniden travmatizasyonu önlemek konularına odaklanan Şimşek, afetlerin sadece fiziksel hasara yol açmadığını; toplumun güven, kontrol ve dayanıklılık duygularını da derinden etkilediğini hatırlattı. Travmanın biyopsikososyal doğasını kavramak ve eğitim içeriklerini korku temelli yaklaşımlardan çıkarıp güven, dayanıklılık ve öz-yeterlilik temelli bir tasarımla sunmanın büyük önem taşıdığını vurguladı.

Travmanın bireysel ve kurumsal etkileri sahada netleşti İstanbul Bilgi Üniversitesi’nin Travma ve Afet Çalışmaları Uygulamalı Ruh Sağlığı yüksek lisans programı, 6 Şubat depremleri sonrasında yürütülen saha çalışmasında, ilk günlerde görülen güvensizlik ve kontrol kaybının bireyler kadar kurumlar arası koordinasyonu da olumsuz etkilediğini ortaya koydu. Araştırmaya katılanlar, kurumların eşzamanlı ama kopuk hareket ettiğini, korku ve belirsizliğin iletişimi ve karar süreçlerini zayıflattığını ifade etti. Bu bulgular, travmanın kurumsal düzeydeki belirtilerini bilmenin ve hazırlık eğitimlerinin bu bağlamda entegre edilmesinin afet yönetiminde ne denli kritik olduğunun göstergesidir.

‘Korku’ yerine öğrenilmiş güven fikri, çalışmanın öne çıkan kavramsal çıktılarından biridir. Şimşek’e göre afet hazırlık eğitimlerinin ve kurum politikalarının travma bilgisini temel alması gerekir. Eğitimler, korku temelli mesajların uzun vadeli hazırlık davranışlarını zayıflattığını; bireyler bilgi ve beceriye sahip olduklarında hazırlık davranışlarının güçlendiğini gösterir. Travma bilgili afet eğitimi, sadece ne yapılacağını öğretmekle kalmaz, aynı zamanda yapabileceklerine olan inancı da güçlendirir. Eğitim sürecinde tetikleyici uyaranlardan, tehditkar dilden ve yeniden yaşantılanmaya yol açabilecek uygulamalardan kaçınılması gerektiği belirtildi. Nitel çalışmalar, afet sahasında görev yapan personel ile hizmet alan bireylerin yeniden travmatizasyona açık olduğunu gösterdiği için, eğitimlerin kültürel olarak duyarlı ve konunun uzmanı kişilerce yürütülmesi gerektiğini vurguladı.