KOSAM Raporu: Dijital Egemenlik ve Veri Kapitalizmi Üzerine Yeni Bir Yol Haritası

Birçok ölçütte dijital dönüşümün etkilerini inceleyen ve küresel ile yerel dinamikleri bütünsel bir bakışla ele alan bir çalışma yayımlandı. “Dijital Dönüşüm Çağında Veri Kapitalizmi, Modern Emperyalizm ve Teknofeodalizm” başlıklı bu rapor, veri ekonomisinin yapısal dönüşümünü analiz ederken, sömürü mekanizmaları ve teknofeodalizm kavramlarını da masaya getiriyor. Hedef, Türkiye’nin dijital bağımlılık sarmalından çıkış rotası için somut politika önerilerini belirlemek.

Veri Kapitalizmi ve Dijital Sömürünün Küresel Yüzü başlığı altında ele alınan konular, bireylerin dijital platformlarda ürettiği verilerin toplanması ve bunun üzerinden ekonomik ve siyasi kazanç elde edilmesi sürecini özetliyor. Büyük küresel platformların algoritmik tahakküm aracılığıyla sadece ekonomik değil aynı zamanda siyasi ve kültürel alanlarda da belirleyici güçler haline geldiği vurgulanıyor. Bu dönüşüm, kullanıcıları dijital serf ve platformları dijital derebeyi konumlarına iten bir tekno-feodal düzenin doğmasına yol açıyor. Rapor, bunun sonucunda ekonomik tekelleşme, kişisel gizlilikte aşınma, toplumsal Manipülasyon ve kültürel sömürü gibi çok boyutlu sonuçların ortaya çıktığını işaret ediyor.

Türkiye’nin Veri Ekonomisindeki İkili Konumu ve Riskler bölümünde, ülkenin küresel veri ağlarına önemli miktarda veri sağlarken bu verileri değere dönüştürmede hâlâ sınırlı kaldığı ifade ediliyor. Özellikle dijital reklam pazarının yaklaşık %80’inin yabancı platformlar tarafından kontrol edildiği, KVKK’nın GDPR ile tam uyumunun sağlanamaması, denetim eksikliği ve dijital okuryazarlık seviyesinin düşüklüğü nedeniyle Türkiye’nin “veri kolonisi” riskiyle karşı karşıya olduğuna dikkat çekiliyor. Küçük ve orta ölçekli işletmeler ile dijital platform çalışanlarının algoritmik ekosisteme bağımlı hale gelmesi ise tek taraflı kurallara tabi kalmalarına neden oluyor.

KOSAM’ın Politika Önerileri: Dijital Egemenlik İçin Çok Boyutlu Bir Yol Haritası bölümünde, Türkiye’nin dijital sömürüden çıkışını ve dijital egemenliğini güçlendirmeyi hedefleyen beş ana başlık altında somut adımlar sunuluyor. Hukuki ve kurumsal alanda KVKK’nın GDPR ile uyumunun güçlendirilmesi, dijital rekabet yasalarının uygulanması ve bağımsız bir Veri Koruma Kurumu’nun kurulması önde gelen öneriler arasında. Teknolojik bağımsızlık için yerli ve açık kaynak çözümlerinin kamuda yaygınlaştırılması, yerli bulut ve veri merkezlerinin hayata geçirilmesi hedefleniyor. Toplumsal dönüşüm kapsamında dijital okuryazarlık eğitimlerinin müfredata alınması, veri kooperatiflerinin desteklenmesi ve algoritmik farkındalığın artırılması hedefleniyor. Kültürel bağımsızlık için yerli dijital medya platformlarının ve içerik üreticilerinin desteklenmesi, anlatı hakkının yasal güvenceye alınması üzerinde duruluyor. Uluslararası iş birlikleri kapsamında OECD, G20 ve bölgesel platformlarda etkin rol alınması, dijital egemenlik politikalarının küresel ölçekte savunulması gerektiği belirtiliyor.

Rapor, dijital egemenlik mücadelesinin aşamalı bir plan dahilinde yürütülmesini önerir. Kısa vadeli hedefler (0-2 yıl) KVKK reformunun tamamlanması, dijital okuryazarlık programlarının başlatılması ve açık kaynak dönüşüm projelerinin uygulanmasıdır. Orta vadede (2-5 yıl) yerli bulut ve veri merkezlerinin kurulması, veri kooperatiflerinin yaygınlaştırılması ve yerli yapay zekâ altyapılarının desteklenmesi öngörülüyor. Uzun vadede (5 yıl ve sonrası) ise uluslararası veri diplomasisinin güçlendirilmesi, kültürel anlatı altyapılarının tamamlanması ve dijital vatandaşlık sistemlerinin kapsayıcı bir dijital anayasa ile inşa edilmesi hedefleniyor.

Rapor, dijital dönüşümün sadece teknolojik bir mesele olmadığını; ekonomik, siyasi, kültürel ve toplumsal boyutlarıyla birlikte ele alınması gerektiğini vurguluyor. Türkiye’nin dijital egemenlik yolculuğu, paydaşlar arası şeffaflık ve hak temelli bir yaklaşım ile güvenilir bir yol takip ederse başarılabilir. Raporun tam metnine KOSAM’ın web sitesinden ulaşılabilir: kosam.org.