Orhun Yazıtlarının Çözülmesi ve Dünya Türk Dili Ailesi Günü: Aydın'ın Değerlendirmesi

Dokuz Eylül Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Erhan Aydın, 15 Aralık’ın Dünya Türk Dili Ailesi Günü olarak anılmasının bilimsel ve kültürel önemine dikkat çekti. Türk dilinin köklü geçmişine vurgu yapan Aydın, Orhun Yazıtlarının evrensel değerini ve bu özel günün anlamını vurguladı. 15 Aralık 1893’ün hatırasına dayanılarak belirlenen bu gün, 2025 itibarıyla kutlanmaya başlandığını ifade etti.

“15 Aralık, Orhun Yazıtlarının çözüldüğü gün olması nedeniyle özel bir anlam taşır. UNESCO ile Türkiye UNESCO Millî Komisyonu’nun ortak çalışmaları sonucu bu tarih, dünya çapında Türk dilleri ailesinin önemli bir unsuru olarak kabul edilmiştir,” dedi. Aydın, Türk dili ailesinin yalnızca Türkiye Türkçesinden ibaret olmadığını; Asya’dan Balkanlar’a, Sibirya’dan Orta Doğu’ya uzanan çok sayıda yazı dilinin varlığını sürdürdüğüne dikkat çekti. Bu yüzden bu tarihin önemi, sadece sembolik değil, bilimsel açıdan da büyüktür.

Gündelik yaşamdaki yazıtlar, dilin kaynağıdır — Aydın, yazıtların yalnızca anıtsal taşlarda yer almadığını, halkın günlük yaşamında kullanılan nesnelere yazılan metinlerin Türkçenin ilk yazılı izlerini en net biçimde sunduğunu belirtti. Özellikle gündelik objeler üzerinde yer alan yazılar, dilin ölçünsüz ve standartlaşmamış biçimini ortaya koyması açısından değerlidir.

Thomsen–Radloff rekabetinin bilimsel kırılma noktaları — Orhun Yazıtlarının çözüm sürecinin uzun bir uluslararası yarışın ürünü olduğuna işaret eden Aydın, 1721’de bulunan yazıtların ancak 1893’te çözülebildiğini açıkladı. Çözümde, Batı yüzlerinde yer alan Çince metinlerin rolü büyüktü. Vilhelm Thomsen’in, çok sık görülen kelimelerde ünlü olabileceği varsayımıyla geliştirdiği yöntem, çözüm için belirleyici oldu ve üç kelime üzerinde yoğunlaşıldı: Tengri, Köl Tigin ve Türk.

Atatürk’ün desteğiyle gelişen çalışmalar— Aydın, Türkiye’de bu alandaki ilerlemenin Mustafa Kemal Atatürk’ün yakın ilgisi ve desteğiyle pekiştiğini belirtti. Eski Türk Yazıtları adlı eserin iki cildi Atatürk’ün sağlığında yayımlanmış ve kendisi tarafından da görülmüştür. Bu alandaki gelişmenin temelinde Atatürk’ün önemli katkıları bulunuyor.

Orhun Yazıtları: İnsanlık için değerli bir miras — Orhun Yazıtlarının Türk tarihiyle sınırlı kalmayıp Asya’daki pek çok kavim için de büyük önem taşıdığını söyleyen Aydın, Moğollar, Koreliler, Japonlar ve Çinlilerin bu metinlerden elde edebilecekleri çok değerli bilgiler bulunduğunu ifade etti. Bu nedenle yazıtlar sadece Türk dili için değil, tüm insanlık tarihi için değerlidir.

Prof. Dr. Erhan Aydın kimdir? — Erciyes Üniversitesi’nde lisansını tamamlayan Aydın, yüksek lisans ve doktora çalışmalarını Ankara Üniversitesi’nde sürdürdü; 2010’da doçent, 2015’te profesör unvanını aldı. Pekin’de konuk öğretim üyesi olarak görev yapan Aydın, Türk Runik yazıtları ve Eski Türk Yazıtları üzerinde yoğunlaştı. Yüzün üzerinde makale ve bildirisi bulunan Aydın, Runik Harfli Uygur Metinleri gibi konularda kitaplar da yayımladı. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Bölümü’nde çalışmalarını sürdürüyor.