Safevilerin çöküşü: Yerleşik anlatıya yeni bir bakış

Bir imparatorluk nasıl çöker? Safevilerin son yüzyılına dair yeni bir okuma, tarihçilerin yerleşik anlatısına meydan okuyor. Rudi Matthee'nin kaleme aldığı ve Aykut Mustak'ın Türkçeye kazandırdığı "Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan'ın Düşüşü" adlı kitap, VakıfBank Kültür Yayınları (VBKY) tarafından okurlarla buluşturuluyor.

Çöküşü tek bir nedene bağlamayan bu kapsamlı çalışma, Safevi İmparatorluğu'nun sonunu devlet, toplum, ekonomi ve askerî yapı arasındaki tarihsel kökleri olan gerilimler üzerinden ele alıyor. Kitap yalnızca hanedanın sonunu değil, İran tarihinin sonraki iki asrını şekillendirecek krizlerin kaynaklarını da anlamaya yardımcı oluyor.

Yerleşik anlatıya karşı yeni bir bakış

Tarihçiler uzun süre Safevi çöküşünü, imparatorluğun son döneminde yaşanan siyasi durgunluk, saray yozlaşması ve ahlaki çözülmenin kaçınılmaz sonucu olarak değerlendirdi. Matthee bu görüşe karşı çıkıyor. Ona göre süreç, doğrusal bir hikâyeden çok; coğrafi kırılganlıklar, aşiret yapıları, sınırlı ekonomik imkânlar, saray siyaseti, taşra güçleri ve askerî-mali tercihler arasındaki hassas dengelerin bir kriz anında köklü değişimlere yol açtığı karmaşık bir süreç.

Kırılgan ittifaklar ağı

Matthee'ye göre Safevi düzeni merkezî ve yekpare bir yapı değil; sürekli yeniden müzakere edilen kırılgan ittifaklar ağıydı. On yedinci yüzyılın sonlarına doğru bu ağ, siyasi birliği koruma kapasitesini yitirdi ve imparatorluk parçalanmaya başladı.

Saraydan kopuş

Sarayına çekilen ve giderek taşradan kopan şah, merkez ile eyaletler arasındaki bağların zayıflamasına zemin hazırladı. Ordunun ihmal edilmesi, kısa vadeli mali politikalar, hizipçilik ve yolsuzluk karşısında etkisiz kalan yönetim, mevcut yapısal sorunları daha da derinleştirdi.

Sıkışmış bir devlet

Safevi İran'ı, sınırlarını Osmanlı ve Afgan baskılarına karşı savunamayacak kadar zayıflamış bir askerî yapı ile krizi yönetmekte zorlanan bir merkezî idare arasında sıkıştı. Afgan kabilelerinin 1722'de Isfahan'a girmesi, bu uzun birikimin dramatik sonucu olarak ortaya çıktı.

Dış güçler sorusu

Kitabın dikkat çektiği tartışmalardan biri, Safevi devletinin yıkılışının dış güçlerin oyunlarına bağlanıp bağlanamayacağı meselesi. Yazar, Avrupalı tüccar ve diplomatların varlığının İran'ın çöküşünde belirleyici olduğu fikrini sorguluyor. Yazara göre 17. yüzyılda hiçbir Avrupa ülkesinin İran'da toprak talebi yoktu ve ülkedeki Avrupalıların sayısı oldukça sınırlıydı. Şah Abbas'ın 1622'de Portekizlileri Hürmüz'den çıkarmasını da bu bağlamda değerlendiriyor.

Kitap hakkında

Kitap, Safevi çöküşünü basit bir yozlaşma anlatısına indirgemeden, devlet, toplum, ekonomi ve askerî yapı arasındaki tarihsel gerilimleri yeniden ele alıyor. Yayın, İran tarihinin kriz dönemlerinin kökenlerini anlamak isteyen okurlar için kapsamlı bir çerçeve sunuyor.

Yazar hakkında

University of Delaware'de John and Dorothy Munroe Distinguished Professor of History unvanıyla görev yapan Rudi Matthee, erken modern İran, Safeviler ve Basra Körfezi tarihi üzerine çalışıyor. The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730 ve The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900 başlıca eserleri arasında yer alıyor. Matthee ayrıca The Safavid World derlemesinin editörü ve Association for the Study of Persianate Societies'in eski başkanı.

Künye

Yayınevi: VBKY
Kategori: Tarih
Kitabın adı: Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan'ın Düşüşü
Yazar: Rudi Matthee
Türkçesi: Aykut Mustak
Proje Editörü: Dr. Mehmet Yılmaz Akbulut
Kapak Görseli ve Sayfa Uygulama: Faruk Özcan
Son Okuma: Mehmet Selim Temel
Sayfa sayısı: 376

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı